سخن روز

امیرالمومنین امام علي (ع) :

درانتظارفرج باشید واز رحمت وکارگشایی خدا ناامید نشوید، زیرا بهترین اعمال در نزد خدای بزرگ انتظار فرج است.

 

قران مجید به یادگیری و آموزش به طور اعم و یادگیری و آموزش نماز به طور اخص، اهمیت بسیار داده است. اهمیت یادگیری از دیدگاه قرآن به اندازه ‏ای است که در اولین‏ سوره‏ ای که بر پیامبر نازل می ‏شود به مسئلهء یاد دادن و آموزش‏ اشاره شده و از خواندن و نوشتن و یادگیری به عنوان ابزارهایی‏ برای پرورش و رساندن انسان به کرامت یاد گردیده است. (بی‏ریا و همکاران،1375)

خداوند در قرآن کریم خطاب به پیامبر اکرم(ص) می‏ فرماید: «و امراهلک بالصلوة و اصطبر علیها»، یعنی خانوادهء خود را به نماز فرمان بده و بر انجام آن شکیبا باش. (سورهء طه،آیهء 123) حضرت ابراهیم(ع) در دعاهای خود می ‏فرمایند: «پروردگارا، مرا برپا کنندهء نماز قرار ده، و از فرزندانم( نیز چنین‏ فرما)، پروردگارا دعای مرا بپذیر! ( سورهء ابراهیم،آیهء 40)

حضرت لقمان به پسرشان می‏فرمایند: پسرم! نماز را برپادار و امربه‏ معروف و نهی‏ ازمنکر کن، و در برابر مصائبی‏ که بر تو می ‏رسد با استقامت و شکیبا باش که این از کارهای‏ مهم و اساسی است. (سورهء لقمان،آیهء 17) در جای دیگر، حضرت لقمان به فرزندشان می‏ فرمایند: «فرزند عزیزم! مبادا خروس از تو هشیارتر و به اوقات نماز از تو مراقب‏تر باشد. آیا نمی‏بینی که به هنگام هر نماز، رسیدن وقت‏ آن را اعلام می‏ کند و سحرگاهان به آوای بلند ندا سرمی‏ دهد، در حالی که تو در خوابی؟»(عزیزی،1379،ج 2،ص 186). حضرت علی(ع) می ‏فرمایند:« نماز را به فرزندانتان‏ بیاموزید.»(عزیزی،ج 2،ص 107)

در روایات اسلامی آمده است هرگاه معلم به کودکی بگوید که بگو بسم اللّه الرحمن الرحیم و کودک بگوید، خداوندا یک‏ فرمان رهایی از دوزخ برای کودک و یکی برای والدین او و یکی‏ برای معلم وی می‏ نویسد.(دیلمی،1378). امام باقر(ع) از قول رسول اکرم(ص) می‏ فرمایند: «اسلام آیین محکم و استوار الهی‏ است و دین سهل و خالی از مشقت است. با مدارا در آن قدم بردارید و عبادت خدا را بر بندگان خدا تحمیل نکنید و همانند سواری نباشید که مرکب خود را خسته و فرسوده می‏ کند و در نتیجه نه راه سفر را پیموده و نه مرکبش سالم مانده است.»

پیاکبر اکرم روزی با گروهی از کودکان روبه‏ رو شدند و فرمودند: «وای بر احوال فرزندان آخرالزمان از دست‏ پدارنشان.» از حضرت سؤال کردند: «یا رسول اللّه از دست‏ پدران مشرکشان؟» فرمودند: «نه از دست پدران مؤمن و مسلمانشان. زیرا چیزی از واجبات و فرائض را به فرزندانشان‏ نمی‏ آموزند و اگر فرزند شخصاً برای یادگیری احکام اقدام کرد او را از این کار باز می‏ دارند و به بهرهء بسیار اندکی از دنیا برای‏ آن‏ها راضی می ‏شوند.» آن گاه پیامبر می‏ فرمایند:« من از آن‏ها بیزارم و آن‏ها نیز از من بیزارند.» (راشدی،1378)

حضرت علی(ع) می ‏فرمایند:« نماز را به فرزندانتان‏ بیاموزید.» (نعیمی،1375،ص 64). سلیمان جعفری می‏ گوید: از امام علی(ع) شنیدم که فرمود: «در خانهء خویش اذان بگوی، تا شیطان از آن جا بگریزد و کودکان‏ نیز به آن ذکر آشنا شوند.»(عزیزی،1379،ج 2،ص 110). امام علی(ع) می ‏فرمایند: «هرگاه کودک به حدی از رشد برسد و مقداری از قرآن را بخواند، به او نماز را بیاموزید.» (کرمیان زیارانی،1380،ص 172)

در حدیث دیگری به همین مضمون نقل است که امام‏ علی(ع) می فرمایند: «نماز بر کودک، زمانی که عقلش رسید لازم است.» (هءکرمیان زیارانی،1380،ص 172) امام صادق(ع) می‏ فرمایند:«امام علی(ع) در خانهء خود اتاق متوسطی برای نماز خود اختصاص داده بودند. شب‏ها برای نماز خواندن طفل کوچکی را که نمی‏ خوابید با خود به آن‏ اتاق برده، نماز می‏ خواند.»(عزیزی،1379،ج 2،ص 111) امام صادق(ع) می‏ فرمایند:هنگامی که کودک وضو را یاد می‏ گیرد، خداوند پدر و مادرش را می‏ آمرزد. (عزیزی،1379،ج 2، ص 111)

در مورد عدم سختگیری در عبادات و نماز روایات زیر نقل شده است:

امام موسی کاظم(ع) در سنین کودکی در خدمت امام جعفر صادق(ع) (پدر ایشان) به نماز ایستاده بودند. اندیشمندی از اهالی شهر نزد آن حضرت بود و دید این فرزند به سوی در باز نماز می‏ خواند که کراهت دارد، مسئله را از حضرت صادق پرسید، امام‏ فرمودند: «از خود کودک سؤال کنید.! آن اندیشمند رو به کودک‏ خردسال، یعنی امام کاظم(ع) کرد و عرض کرد: «چرا رو به در باز نماز می ‏خوانید؟ امام کاظم(ع) فرمود: «آن کسی که من به سوی‏ او نماز می‏ خوانم از این در به من نزدیکتر است.» (نرم افزار جامع‏ احادیث نور،1383).

امام باقر(ع) از قول رسول اکرم(ص) می‏ فرمایند:« اسلام‏ آیین محکم و استوار الهی است و دین سهل و خالی از مشقت‏ است. با مدارا در آن قدم بردارید و عبادت خدا را بر بندگان‏ خدا تحمیل نکنید و همانند سواری نباشید که مرکب خود را خسته و فرسوده می‏ کند و در نتیجه نه راه سفر را پیمود و نه‏ مرکبش سالم مانده است.»(همان منبع).

به همین دلیل باید از طولانی کردن نماز کودکان و عبادات و نماز زیاد و طولانی و خسته‏ کننده پرهیز کرد.(جمشیدی،1377) حضرت سجاد(ع) کودکانشان را دستور می‏داد تا نماز مغرب و عشاء را با هم بخوانند و نماز و ظهر و عصر را نیز با هم‏ بخوانند و در مورد این که هر نمازی را در وقت فضیلت و مخصوص خودش بخوانند بر آنان سخت نمی‏ گرفت. به آن‏ حضرت عرض شد: «آن‏ها نماز را در غیر وقت فضیلتش‏ می‏ خوانند.» امام فرمود: «این کار برای آنان بهتر است از این‏ که بخوابند و نماز نخوانند.» (عزیزی،1379،ج 2،ص 112) امام صادق(ع) می‏ فرمایند: «من جوان بودم و در عبادت اسکن‏ کوشش بسیاری می ‏کردم. پدرم به من فرمود: «کم‏تر از این مقدار عبادت کن زیرا وقتی خداوند بنده‏ ای را دوست دارد با عبادت کم‏ هم از او راضی می ‏شود.» (عزیزی،1379،ج 2،ص 106)

براساس احادیث ذکر شده باید قبل از 7 سالگی برخی‏ زمینه ‏های لازم برای بر پاداشتن نماز توسط کودکان را ایجاد کرد، مثلا ذکرها، شعارهای مهم اسلامی، حرکاتی مثل ایستادن ساده‏ رو به قبله، رکوع و سجود را می‏ توان یاد داد تا گاه‏گاهی در کنار والدین تمرین کنند. به تدریج وقتی کودکان با این فریضه انس‏ گرفتند از 7 سالگی به بعد باید از آن‏ها خواست تا نماز بخوانند، اما در این فریضه نباید سخت‏گیری کرد، تا پایان 9 سالگی که‏ مؤاخذه به آن اضافه می‏ شود.(باهنر،1378)

صورت عقلی گرفتن رفتار مذهبی از 7 سالگی است که‏ کودک می‏ تواند مطالبی را بفهمد و از آن سر درآورد. قبل از این‏ سنین اغلب جنبهء احساسی و نشان دادن همراهی با والدین‏ و دیگران را دارد. (قائمی،1370) رؤایات زیر در مورد سن آموزش و نحوه آموزش نماز است: در اسلام مسئلهء ارتباط با خدا به شکل غیر مستقیم از همان بدو تولد مورد تأکید قرار گرفته است، به طوری که پیامبر می ‏فرماید: «هرکس که خداوند به او فرزندی داده است، در گوش راستش‏ اذان و در گوش چپ اقامه بگوید که عصمت و نگاهداری از شیطان رجیم است.» (عزیزی،1379،ج 1،ص 379)

امام صادق می ‏فرمایند:«هنگامی که کودک به سن 3 سالگی‏ رسید او را وادار کنید که هفت مرتبه بگوید: لا اله الا اللّه و او را آزاد بگذارید. همین که 3 سال و هفت ماه و 20 روزه شد، دومین جمله یعنی‏ محمد رسول اللّه را یاد گرفته،7  مرتبه آن را تکرار کند.وقتی 4 ساله‏ شد،7 مرتبه صلوات بر پیامبر بفرستد، سپس او را آزاد بگذارید. در 5 سالگی دست چپ و راست را یادش دهید و وقتی آن را شناخت‏ او را در جهت قبله قرار داده، از او بخواهید که سجده کند. سپس او را آزاد بگذارید. در پایان 6 سالگی به او بگویید که نماز بگزارد و رکوع‏ و سجود را به او یاد دهید. در پایان 7 سالگی شستن دست‏ ها و صورت را یادش دهید و به او بگویید که نماز بخواند. در پایان 9 سالگی نماز و وضو یادش دهید.»(عزیزی،1379،ج 2،ص 120) احادیث دیگری به همین مضمون از پیامبر اکرم(ص) (در مکارم الاخلاق و وسایل الشیعه)، امام صادق(ع) (در بحار،وسایل الشیعه و میزان الحکمه) و از امام باقر(ع) (در میزان الحکمه) ذکر شده است.

 

فهرست منابع

-قرآن کریم، ترجمهء ناصر مکارم شیرازی.

-باهنر، ناصر(1378):آموزش مفاهیم دینی همگام با روان‏شناسی رشد، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلغات اسلامی.

-بی‏ریا و همکاران(1375): روان‏شناس رشد بانگرش به منابع اسلامی، تهران، انتشارات سمت.

-جمشیدی، نرگس(1377): نقش والدین و مربیان در گرایش دینی کودکان و نوجوانان، مجموعه مقالات هشتمین اجلاس سراسری نماز(ص ص 84- 67)، تهران، ستاد اقامهء نماز.

-دیلمی، حسن(1378): هزار و یک نکته دربارهء نماز، تهران، ستاد اقامهء نماز.

-راشدی، حسن(1380): نمازشناسی، جلد دوم، تهران، ستاد اقامهء نماز.

-عزیزی، عباس(1379): جامع آیات و احادیث موضوعی نماز، جلد 1 و 2، قم،  انتشارات نبوغ.

-قائمی، علی(1370): پرورش مذهبی و اخلاقی کودکان، تهران، انتشارات‏ امیری.

-کرمیان زیارانی، خدابخش(1380): کلام برتر، سخنان حضرت علی(ع)، تهران، ستاد اقامهء نماز.

-نعیمی، جواد(1375): شوق پرواز، مشهد، انتشارات گوهر سیاح.

-نرم افزار جامع احادیث اهل بیت(1383): نور 5/2 جامع الاحادیث، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم انسانی.

دسته بندی