نکته 159 کتاب هایی در  مورد عصر غیبت (3)

رویدادِ غیبت کبری در سالِ 329 هجری قمری سر فصلِ جدیدی را در تاریخِ امامیه پایه گذاری کرد.

غیبتِ امام دوازدهم علیه السلام از یک سو به دلیلِ طولانی شدن و از سویِ دیگر به دلیلِ پاسخگویی به شبهات جدید، آثار و نوشته های دیگری را می طلبید. از این رو، فقها و علمای شیعه به این مهم پرداختند و آثاری گرانسنگ از خود به یادگار گذاشتند؛ آثارِ این دوره عبارتند از: الغیبه اثرِ نعمانی(1) [360 ه.ق ، کمال الدّین و تمام النّعمه از مرحوم صدوق رحمه الله(2) [381 ه. ق ، الفصول العشره فی الغیبه و الارشاد اثرِ شیخ مفیدرحمه الله(3) [413 ه. ق] و الغیبه تألیف شیخ طوسی رحمه الله(4) [460ه.ق(5)] دسته ای دیگر از کتاب هایِ قابلِ بررسی در موضوعِ غیبت، کتاب هایِ رجالی می باشند. به لحاظ این که این گونه کتاب ها از زندگینامه علمیِ راویان و گردآورندگانِ احادیث و گرایش هایِ اعتقادی و سیاسی هر یک از آنان را برای تعیین میزان وثاقت گفت و گو می کند. یکی از منابعِ اصلی برای تحقیق در تاریخ سیاسی امام دوازدهم - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف - می باشد؛ زیرا خواننده را قادر می سازد تا روابط بین امامان و پیروان و وکلای آنها به ویژه رابطه امام و وکلا، و وکلا با علمای امامیه را، در عصر غیبت صغری کشف کند.

علمای امامیه چهار کتاب رجال مربوط به محدوده بحث حاضر در قرون 4 و 5 هجری قمری را گردآوری کرده اند که عبارتند از: معرفه الناقلین عن الائمّه الصّادقین تألیف کَشی،(6) الفهرست و الرجال(7) اثرِ مرحوم شیخ طوسی رحمه الله و فهرست اسماء مصنفی الشیعه(8) اثر نجّاشی.

کتاب هایِ تاریخی نیز پیرامون غیبت، قابل بررسی است. مقصود از کتاب هایِ تاریخی، منابع تاریخ عمومی است که به برخی از نویسندگان و آثار آنان در این زمینه اشاره می گردد.

1 - طبری متوفّایِ 310 هجری قمری در دورانِ غیبت صغری می زیست. اثرِ او تاریخ الرّسل والملوک که به تاریخ طبری شهرت دارد، عاری از هرگونه اطلاعاتی درباره فعالیت های وکلای امام دوازدهم - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف - است. همین دلیل می تواند اشاره به پنهانی بودن فعالیت های آنان باشد؛ در عین حال فعالیت هایِ مبارزاتی دیگر گروه هایِ شیعه؛ مانندِ اسماعیلیه را تا تشکیل حکومت آنان در سال 296 هجری قمری دنبال می کند؛ وی همچنین کاربرد حدیث نبوی را درباره مهدی قائم به وسیله این گروه ها، در تلاش اند تا آنان برای دستیابی به قدرت در طول زمان غیبت صغری پیگیری می نماید.

2 - مسعودی متوفّای 346 هجری قمری در دوره غیبت کبری می زیست و اطلاعات مهمّی را در رابطه با رفتار خشونت آمیز عبّاسیان نسبت به امامان و پیروان آنها و تأثیر این سیاست را بر وقوع غیبت به دست می دهد. این نکات را می توان در کتاب های او، موسوم به مروج الذّهب، التّنبیه و الاشراف و اثبات الوصیه منسوب به او دریافت.

3- ابن اثیر متوفّایِ 630 هجری قمری در اثرِ خود الکامل فی التّاریخ گزارش مفیدی مربوط به اختلافات میانِ نام و تعداد وکلای امام دوازدهم علیه السلام ذکر، و نقشِ غُلات را در ایجادِ اختلافات، به ویژه شلمغانی برمی شمارد.

از این منابع و مآخذ دستِ اوّل که بگذریم، در دورانِ معاصر و دهه هایِ اخیر نیز کتاب هایِ تحقیقی و در خورِ ستایشی پیرامون غیبت و تاریخ آن و زندگی سیاسی امام دوازدهم - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف - نوشته شده که می تواند نقش به سزایی در روشن نمودن تاریخ سیاسی آن حضرت و سازمان مخفی وکلا و پرده برداشتن از حقایق تاریخی آن عصر، داشته باشد. در ذیل به برخی از آنها اشاره می شود:

منتخب الاثر فی الامام الثانی عشرعلیه السلام آیه اللَّه صافی گلپایگانی؛ تاریخ الغیبه الصغری و تاریخ الغیبه الکبری، سید محمّد صدر؛ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم علیه السلام(9)، دکتر جاسم حسین؛ حیاه الامام محمّد المهدی علیه السلام باقر شریف القریشی.

منبع: هزار و یک نکته پیرامون امام زمان محمد رحمتی شهر ضا

پی نوشت ها:

1. نعمانی، محمّد بن ابراهیم بن جعفر، معروف به ابن ابی زینت، از اهالی شهر نعمانیه، یکی از قریه های واسط بود. وی به بغداد هجرت کرد و در آنجا نقل حدیث را تحتِ سرپرستیِ کلینی [329 ه. ق] و ابن عقده [333 ه. ق] آموخت. او سپس به سوریه رفت و در حدودِ سالِ 360 هجری قمری در آنجا در گذشت.

پس از رحلتِ امام یازدهم علیه السلام در سالِ 260 هجری قمری هاله ای از حیرت و شگفتی در میان شیعه مشهود بود، از این رو نعمانی کتابی تحت عنوانِ الغیبه نوشت. وی کوشید تا ضرورتِ غیبت امام دوازدهم را با روایت احادیثی از پیامبرصلی الله علیه وآله و ائمّه علیهم السلام که غیبت آن بزرگوار را پیش بینی کرده اند اثبات کند. او اکثرِ اطّلاعاتِ خود را از نویسندگانِ قدیمی که در این باره کتاب نوشته اند، بدون در نظر گرفتن دیدگاه های عقیدتی و آئینیِ ایشان کسب نمود. در میانِ این نویسندگانِ قدیمی، حسن بن محبوب، امامی [224 ه. ق ، فضل بن شاذان، امامی [260 ه. ق ، حسن بن سماعه، واقفی [263 ه. ق ، ابراهیم بن اسحاق نهاوندی، غالی [286 ه. ق ، کلینی، امامی [329 ه. ق ، ابن عقده، فقیه مشهور زیدی [333 ه. ق ، و مسعودی [345 ه. ق] دیده می شوند.

ر.ک: الغیبه للنّعمانی : 86-82 و 100.

سهمِ ارزنده نعمانی در این است که، پس از مسعودی [345 ه. ق] نخستین کسی بود که تفسیر احادیث منسوب به ائمّه را از کلینی گردآوری کرد. احادیث مذکور بر این مهم دلالت دارد که قائم، دو غیبت در پی خواهد داشت؛ غیبت صغری که دورانِ چهار نایب امام دوازدهم است و از سالِ 260 هجری قمری آغاز و تا سالِ 329 هجری قمری ادامه داشته است، و غیبتِ دوّم پس از رحلتِ چهارمین سفیر در سالِ 329 هجری قمری آغاز می شود.

ر.ک : الغیبه : 91 و 92. تفسیر او اساس آثار بعدی امامیه در این موضوع قرار گرفت.

2.در عرف علمایِ رجال، کنیه سه تن از فقهای بزرگ شیعه است: «علی بن حسین» و دو پسرش «ابو عبداللَّه حسین و ابو جعفر محمد صدوق».

بابویه که نام جدِّ اعلایِ ایشان است، کلمه ای است فارسی، منسوب به «بابو» یعنی بابا، پدر، پیر.

محمّد، فرزندِ «علی بن حسین بابویه»، همان شیخ صدوق، معروف به «ابن بابویه» است. «علی بن حسین بابویه» با دخترِ عموی خود (دختر محمد بن موسی بن بابویه) ازدواج کرد، امّا از او فرزندی نصیبش نشد. نام های به «حسین بن روح» نوشت و به وسیله او از امام زمان علیه السلام تقاضا کرد که دعا بفرماید تا خدا فرزندانی فقیه به او عنایت کند. از ناحیه امام علیه السلام پاسخ آمد که از همسر فعلی خود فرزندی نخواهی داشت، ولی به زودی کنیزی دیلمی را مالک می شوی و دو پسر فقیه از او نصیب تو خواهد شد. ابن بابویه، سه پسر پیدا کرد (محمد، حسین و حسن). محمد و حسین، هر دو فقیه شدند و حسن، به عبادت و زهد مشغول شد. [الغیبه للطّوسی : 188.]

«ابن بابویه» از علمایِ بزرگ شیعه در قرنِ چهارم هجری و صاحب تألیفات بسیار و ارزشمندی است. مرحوم محدث قمی می نویسد: حدود سیصد تألیف دارد که این تألیفات عمدتاً در ابواب فقه و اصول و تفسیر و سیره پیامبرصلی الله علیه وآله و ائمّه علیهم السلام و احتجاج و اخبار فضائل اهل بیت و اخبار غیبت و علائم ظهور امام غایب علیه السلام و آداب زیارت مشاهد مشرفه و پاسخ به سؤالات علمای سایر بلاد است. از جمله آن کتاب ها: من لا یحضره الفقیه، توحید صدوق، رساله اعتقادات، خصال، کمال الدین، عیون اخبار الرّضا و... است. صدوق به اجماعِ علمای شیعه در وسعت دانش و قوّتِ حافظه و نظم فکری و کثرت تألیفات و جمع احادیث و صحّتِ اتقان فتاوی در میان سایر علمایِ شیعه ممتاز است.

مرحوم صدوق در سال 381 هجری، وفات و در شهر ری در قبرستانی که هم اکنون معروف به «ابن بابویه» است مدفون است. و مقبره پدرش (علی بن حسین بابویه) در قم قرار دارد.

[پیشوای دوازدهم، هیأت تحریریه مؤسسه در راه حق، پاورقی : 70.]

محمد بن علی بن بابویه کتابی در مسئله غیبت تحتِ عنوان کمال الدین و تمام النّعمه نوشت. محتوایِ این کتاب بسیار ارزشمند بوده، زیرا بر مآخذ اصلیِ شیعه که قبل از سالِ 260 هجری قمری گردآوری شده تکیه دارد. ر.ک: کمال الدین : 19.

این کتاب یک دائره المعارف روایی است با دسته بندی و ترتیبی مناسب پیرامون موضوعات مربوط به امام دوازدهم علیه السلام.

3.محمّد بن محمّد بن نعمان، معروف به شیخ مفید [413 ه. ق] او مرجعِ تقلیدِ شیعیان امامیه بود. در همان زمان بود که تعمّق در مباحث کلامی غیبت آغاز شد. از این رو، وی پنج مقاله را در دفاع از غیبت امام دوازدهم نوشت و اثر جداگانه ای را تحت عنوانِ الفصول العشره فی الغیبه گردآوری کرد. این اثر اطّلاعاتِ ارزشمندی را درباره شرایطِ تاریخی که بر زندگی پنهانی امام دوازدهم قبل از سال 260 هجری قمری احاطه یافته بود به دست می دهد. مفید نیز تصویری مشابه نوبختی و سعد قمی را از 15 دیدگاه مختلفی که در میان امامیه پس از درگذشتِ امام عسکری علیه السلام 260 هجری قمری رسوخ نموده بود ارائه می کند. او شواهدی در موردِ از بین رفتن 15 گروه، تا سالِ 373 هجری قمری می آورد، به جز شیعیانِ دوازده امامی که معتقدند رهبرشان امام دوازدهم است و در پرده غیبت به سر می برد.

مفید در کتابِ الارشاد، روش کلینی و نعمانی را در نقلِ حدیث دنبال می کرد. وی قبل از هر چیز وجود امام دوازدهم را اثبات می نماید و سپس طولانی بودن عمر آن حضرت را که در طول عمر اشخاص معمولی فراتر رفته را توجیه کند. [به نقل از: تاریخ سیاسی امام دوازدهم : 26.]

4.عالم معروفِ شیعه، محمّد بن حسن طوسی [460 ه.ق مسأله غیبت امام دوازدهم علیه السلام را در آثارِ خود مطرح می نمود، ولی مهم ترینِ آن ها کتاب الغیبه می باشد که در آن، هم با استفاده از احادیث و هم با استدلالِ عقلی ثابت می کند که امام دوازدهم مهدی قائم است که باید در پرده غیبت به سر برد. او ادّعایِ دیگر گروه هایِ شیعه که علی بن ابیطالب علیه السلام ابن حنفیه، امام صادق علیه السلام، محمّد بن اسماعیل و امام موسی کاظم علیه السلام را قائم می دانستند، رد می کند.

شیخ طوسی رحمه الله اطّلاعاتِ تاریخی موثّقی را در موردِ فعالیت هایِ مخفی چهار نماینده امام دوازدهم با نقل از کتاب مفقود شده ای تحتِ عنوان اخبار الوکلاء الاربعه نوشته احمد بن نوح بصری به دست می دهد. اثر شیخ طوسی مأخذِ اصلی نویسندگان بعدی امامیه درباره غیبت امام دوازدهم به ویژه مجلسی [1111 ه. ق] در بحار الانوار شد. ر.ک: تاریخ سیاسی امام دوازدهم : 27.

5. شایانِ ذکر است که پس از مرحوم شیخ مفیدرحمه الله، دو شاگردِ برجسته او سید مرتضی علم الهدی [436 ه. ق] و محمّد کراجکی [449 ه. ق ، دو کتاب به نام هایِ مساله و جیزه فی الغیبه و البرهان علی صحه طول عمر الامام صاحب الزمان نوشتند. امّا از آنجا که در این دو کتاب به مسأله طول عمر امام دوازدهم به روش استدلالی پرداخته و فاقد هرگونه اطلاعات تاریخی مربوط به امام دوازدهم در سال هایِ بین 260-329 هجری قمری می باشند؛ از ذکرِ آنها خودداری شد. ر.ک: تاریخ سیاسی امام دوازدهم : 29.

6.محمّد بن عمر کشی، از اهالی کش در نزدیکی سمرقند می باشد. وی در همان جا تحت تعلیم و تربیت عالم امامیه محمّد بن مسعود سمرقندی قرار گرفت و سراسر زندگی خود را در آن شهر سپری نمود. بنا به گفته شیخ طوسی، او در سال 368 هجری قمری درگذشت. رجال نجاشی : 288؛ الرجال : 458.

کشی اطلاعات خود را از پنجاه و سه نفر راوی نقل کرده، ولی مأخذ اصلی او علی بن محمّد بن قتیبه نیشابوری است. [ر.ک : رجال نجاشی : 197.] او معاصر با غیبتِ صغری بوده و رابطه نزدیکی با وکلایِ امام دوازدهم - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف - در خراسان داشته است.

اثرکشی مأخذِ مهمّی برای علمای بعدی امامیه؛ مانند شیخ طوسی شد. شیخ آن را خلاصه کرد و عنوانِ اختیار معرفه الرجال به آن داد. [ر.ک : کلیات فی عِلم الرّجال، جعفر سبحانی : 52.]

7. آثار شیخ طوسی موسوم به الفهرست و الرّجال دو کتاب از چهار کتاب اصلی امامیه در رجال است. وی اسناد مختلفی را که موثّق هستند یادآور شده، و خواننده را قادر می سازد تا روابطِ بین علمایِ امامیه و وکلایِ آن را در غیبت صغری کشف کند. تاریخ سیاسی امام دوازدهم : 29.

8.چهارمین اثر رجالی امامیه فهرست اسماء مصنفی الشیعه است که آن را احمد بن علی نجاشی [450 ه. ق] از اهالی کوفه به رشته تحریر درآورده است. او تعالیم شیعه را در آنجا فرا گرفت و آن گاه رهسپار بغداد شد. در آنجا با سید مرتضی [436 ه. ق] یکی از علمایِ رهبری کننده امامیه، همراه گردید.

اقامت وی در این دو شهر موجب شد تا با چهل و پنج تن از علمای امامیه ای که مدارک مربوط به دوران غیبت صغری را در اختیار داشتند تماس برقرار سازد. این مأخذ مراتب مختلف در نهاد امامت را روشن می سازد و اطلاعات مفیدی را در آثاری که درباره غیبت، قبل و بعد از سال 260 هق فراهم آمده به دست می دهد. (همان : 29.)

9. این کتاب توسط آقایِ دکتر سید محمّد تقی آیت اللهی به فارسی ترجمه شده و می توان گفت یکی از بهترین کتاب ها در موضوع خود می باشد.

Subscribe to RSS - زندگی سیاسی امام دوازدهم

دسته بندی